Το Λεξικό του Μηδενιστή – Μέρος Έκτο – Καταμερισμός της Εργασίας

by totalxliberation

Στο έκτο μέρος του κειμένου ο Ζερζάν αναλύει την προέλευση του καταμερισμού της εργασίας, τους υπερασπιστές του μέσα στην ιστορία, και καταδεικνύει την ανάγκη της εγκατάλειψης του για την ολική απελευθέρωση. Πρωτότυπο στα αγγλικά στο The Anarchist Library

Το Λεξικό του Μηδενιστή

John Zerzan

Καταμερισμός της Εργασίας

Κατά-μερ-ισμός της ερ-γασ-ίας (ουσιαστικά). 1. Η κατανομή σε συγκεκριμένα, καθορισμένα καθήκοντα για την μέγιστη αποδοτικότητα της παραγωγής, η οποία αποτελεί την βιομηχανία – θεμελιώδης πτυχή της παραγωγής. 2. Ο κατακερματισμός ή η μείωση της ανθρώπινης δραστηριότητας σε ξεχωριστό μόχθο, το οποίο είναι η πρακτική ρίζα της αλλοτρίωσης – αυτή η βασική εξειδίκευση που κάνει τον πολιτισμό να εμφανιστεί και να αναπτυχθεί.

Η σχετική ολότητα της προ-πολιτισμικής ζωής ήταν πρώτα και κύρια μια απουσία του στενού, περιοριστικού διαχωρισμού των ανθρώπων σε διαφοροποιημένους ρόλους και λειτουργίες. Το θεμέλιο της συρρίκνωσης της εμπειρίας και της αδυναμίας μας στο πρόσωπο του βασιλείου της εξειδίκευσης, που φαίνεται τόσο έντονα σήμερα, είναι ο καταμερισμός της εργασίας. Δύσκολα είναι τυχαίο το ότι οι βασικές ιδεολογίες του πολιτισμού έχουν προσπαθήσει ισχυρά να το αξιοποιήσουν. Στην ‘Πολιτεία’ του Πλάτωνα, για παράδειγμα, μαθαίνουμε πως η προέλευση του κράτους βρίσκεται στην ‘φυσική’ ανισότητα της ανθρωπότητας, ενσωματωμένη στον καταμερισμό της εργασίας. Ο Durkheim εξύμνησε έναν διαχωρισμένο, άνισο κόσμο μαντεύοντας πως η λύδια λίθος της ‘ανθρώπινης αλληλεγγύης’, η αναγκαία ηθική της αξία είναι – μαντέψτε τι – ο καταμερισμός της εργασίας. Πριν από αυτόν, σύμφωνα με τον Franz Borkenau, η μεγάλη αύξηση του καταμερισμού της εργασίας που συνέβη γύρω στα 1600 ήταν αυτό που εισήγαγε την αφηρημένη κατηγορία της δουλειάς, η οποία μπορεί να ειπωθεί πως αποτελεί την βάση, με τη σειρά της, ολόκληρης της σύγχρονης Καρτεσιανής αντίληψης πως η σωματική μας ύπαρξη είναι απλά ένα αντικείμενο της (αφηρημένης) συνείδησης μας.

Στην πρώτη πρόταση του έργου ‘Ο Πλούτος των Εθνών’ (‘The Wealth of Nations’ 1776), ο Adam Smith προέβλεψε την ουσία του βιομηχανικού συστήματος προσδιορίζοντας πως ο καταμερισμός της εργασίας αντιπροσωπεύει μια ποιοτική αύξηση στην παραγωγικότητα. Είκοσι χρόνια αργότερα ο Schiller αναγνώρισε πως ο καταμερισμός της εργασίας παρήγαγε μια κοινωνία μέσα στην οποία τα μέλη της ήταν ανίκανα να αναπτύξουν την ανθρωπιά τους. Ο Marx μπορούσε να δει και τις δύο πλευρές: ‘ως αποτέλεσμα του καταμερισμού της εργασίας’, ο εργάτης είναι ‘μειωμένος στην κατάσταση μιας μηχανής’. Αλλά η λατρεία του Marx για την πληρότητα της παραγωγής ως απαραίτητη για την ανθρώπινη απελευθέρωση, ήταν καθοριστική. Είδε την εξαθλίωση της ανθρωπότητας στον δρόμο της ανάπτυξης του κεφαλαίου σαν ένα αναγκαίο κακό.

Ο Μαρξισμός δεν μπορεί να αποφύγει το καθοριστικό αποτύπωμα αυτής της απόφασης υπέρ του καταμερισμού της εργασίας, και οι μεγαλύτεροι εκφραστές του αντικατοπτρίζουν σίγουρα αυτή την αποδοχή. Ο Lukacs, για παράδειγμα, επέλεξε να το αγνοήσει αυτό, βλέποντας μόνο τις ‘φαντασιακές συνέπειες της κυρίαρχης μορφής των εμπορευμάτων’, έχοντας την προσοχή του στο πρόβλημα της προλεταριακής συνείδησης. Ο E.P. Thompson συνειδητοποίησε πως με το εργοστασιακό σύστημα, ‘ο χαρακτήρας-δομή του επαναστατικού προ-βιομηχανικού εργάτη ή τεχνίτη αναδιατυπώθηκε βίαια στον τύπο του υποτακτικού εργαζόμενου’. Αλλά αφιέρωσε εκπληκτικά λίγη προσοχή στον καταμερισμό της εργασίας, στον κεντρικό μηχανισμό μέσω του οποίου αυτή η μεταμόρφωση επιτεύχθηκε. Ο Marcuse προσπάθησε να συλλάβει έναν πολιτισμό χωρίς καταστολή, ενώ αποδεικνύεται επαρκώς η ασυμβατότητα αυτών των δύο. Ως υπόκλιση στην ‘φυσικότητα’ που βρίσκεται συνυφασμένη με τον καταμερισμό της εργασίας, έκρινε πως ‘η ορθολογική άσκηση της εξουσίας’ και η ‘ανάπτυξη του συνόλου’ βασίζονται πάνω του – ενώ λίγες σελίδες μετά (στο ‘Έρωτας και Πολιτισμός’) δηλώνει πως ‘όσο η εργασία κάποιου/ας γίνεται πιο αλλοτριωτική, τόσο πιο εξειδικευμένος γίνεται ο καταμερισμός της εργασίας’.

Ο Ellul κατανόησε πως ‘το κοφτερό μαχαίρι της εξειδίκευσης έχει διαπεράσει τη ζωντανή σάρκα σαν ξυράφι’, το πώς ο καταμερισμός της εργασίας προκαλεί την άγνοια ενός ‘κλειστού σύμπαντος’ αποκόβοντας το υποκείμενο από τους άλλους και από την φύση. Ομοίως, ο Horkheimer συνόψισε την εξασθένιση: ‘έτσι, τα άτομα γίνονται όλο και πιο παθητικά προς τις δραστηριότητες τους – για όλη τους την εξουσία πάνω στην φύση, γίνονται όλο και πιο αδύναμοι σε σχέση με την κοινωνία και τους εαυτούς τους.’ Σε αυτό το μοτίβο, ο Foucault τόνισε πως η παραγωγικότητα είναι η θεμελιώδης σύγχρονη καταστολή.

Αλλά η πρόσφατη Μαρξιστική σκέψη συνεχίζει να βαδίζει στην παγίδα της τελικής ανύψωσης του καταμερισμού της εργασίας για χάρη της τεχνολογικής προόδου. Το έργο του Braverman, που από πολλές μεριές είναι εξαιρετικό, ‘Εργασία και το Μονοπωλιακό Κεφάλαιο’, εξερευνά την υποβάθμιση της εργασίας, αλλά την βλέπει κυρίως ως το πρόβλημα της απώλειας της ‘θέλησης και της φιλοδοξίας να αποσπαστεί ο έλεγχος της παραγωγής από τα καπιταλιστικά χέρια’. Και το έργο του Schwabbe ‘οι Ψυχολογικές Συνέπειες της Φυσικής και Αλλοτριωμένης Εργασίας’, είναι αφιερωμένο στο τέλος κάθε κυριαρχίας στην παραγωγή, προβάλλει μια αυτοδιαχείριση της παραγωγής. Ο λόγος, φυσικά, για τον οποίο αγνοεί τον καταμερισμό της εργασίας είναι επειδή είναι συνυφασμένος με την παραγωγή – δεν παρατηρεί πως είναι παραλογισμός να μιλάμε για απελευθέρωση και παραγωγή στην ίδια ανάσα.

Η τάση του καταμερισμού της εργασίας από πάντα ήταν η εξαναγκαστική εργασία του εναλλάξιμου γραναζιού σε ένα όλο και πιο αυτόνομο, αδιαπέραστο προς κάθε επιθυμία κατασκεύασμα. Ο βαρβαρισμός των σύγχρονων καιρών είναι ακόμα η υποδούλωση στην τεχνολογία, δηλαδή, στον καταμερισμό της εργασίας. ‘Η εξειδίκευση’, έγραψε ο Giedion, ‘συνεχίζεται αδιάκοπα’, και στις μέρες μας μπορούμε πιο πολύ από ποτέ να δούμε τον στείρο, αντί-ερωτικό κόσμο που μας έχει φέρει. Ο Robinson Jeffers αποφάνθηκε, ‘δεν πιστεύω πως ο βιομηχανικός πολιτισμός αξίζει την παραμόρφωση της ανθρώπινης φύσης, και την ευτέλεια και την έλλειψη επαφής με την Γη, το οποίο συνεπάγεται’.

Εν τω μεταξύ, οι συνεχιζόμενοι μύθοι της ‘ουδετερότητας’ και του ‘αναπόφευκτου’ της τεχνολογικής ανάπτυξης είναι ζωτικής σημασίας για την τοποθέτηση όλων στον ζυγό του καταμερισμού της εργασίας. Αυτοί που αντιτίθενται στην κυριαρχία ενώ υπερασπίζονται την βασική της αρχή είναι οι διαιωνιστές της αιχμαλωσίας μας. Σκεφτείτε τον Guattari, αυτόν τον ριζοσπαστικό μετά-στρουκτουραλιστή, ο οποίος θεωρεί πως οι επιθυμίες και τα όνειρα είναι αρκετά πιθανά ‘ακόμα και σε μια κοινωνία με υψηλά αναπτυγμένη βιομηχανία και ιδιαίτερα αναπτυγμένες δημόσιες υπηρεσίες πληροφοριών, κλπ’. Αυτός ο ανώτερος Γάλλος, αντίπαλος της αλλοτρίωσης, χλευάζει τον/την αφελή που εντοπίζει την ‘απαραίτητη κακοήθεια των βιομηχανικών κοινωνιών’, αλλά προσφέρει την συνταγή πως ‘η συνολική συμπεριφορά των ειδικών χρειάζεται αμφισβήτηση’. Όχι η ύπαρξη των ειδικών, φυσικά, αλλά απλά η ‘στάση’ τους.

Στην ερώτηση, ‘Πόσο καταμερισμό της εργασίας θα πρέπει να εγκαταλείψουμε;’ ταιριάζει, πιστεύω, η απάντηση, ‘Πόση ολότητα με τους εαυτούς μας και τον πλανήτη επιθυμούμε;’

Advertisements